Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΑΣ ΧΡΗΣΗΣ – ΔΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ – ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ

Έννοια της διατηρητέας χρήσης

Η έννοια της προστασίας της «διατηρητέας χρήσης», ερείδεται στο Ν. 3028/2002 (ιδ. άρθρα 2 και 3), όπου γίνεται δεκτό ότι στην έννοια των προστατευόμενων αγαθών περιλαμβάνονται όχι μόνο τα υλικά στοιχεία (κτίρια, μνημεία), αλλά και τα άυλα στοιχεία που συνδέονται με αυτά, ήτοι οι χρήσεις, οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες, που συγκροτούν την ιστορική και κοινωνική τους ταυτότητα. Άλλωστε, όπως συνάγεται από την εισηγητική έκθεση του ν. 3028/2002, τα μνημεία, ως μαρτυρίες του ανθρώπινου βίου, που συγκροτούν αναγκαίο παράγοντα για τη διαμόρφωση και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και των συλλογικών ταυτοτήτων, καθώς και για τη διασφάλιση, χάριν και των επερχόμενων γενεών, της ιστορικής συνέχειας και παράδοσης, αλλά και συμβάλλουν στην ποιότητα ζωής, συνιστούν ουσιώδες στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς, η προστασία της οποίας αποτελεί συνταγματική υποχρέωση της Πολιτείας (άρθρο 24 Συντάγματος) και συγχρόνως, ενόψει και της διάταξης του άρθρου αυτού, ευθύνη και δικαίωμα του καθενός^[1]. Η συνολική προσέγγιση αυτή συνάδει, εν γένει, με τις Συνταγματικές επιταγές, οι οποίες επιβάλλουν την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς υπό ευρεία έννοια.

Συνεπώς η έννοια της διατηρητέας χρήσης και η προστασία αυτής, συνίσταται στη διασφάλιση όχι μόνο της υλικής υπόστασης ενός κτιρίου, αλλά και της συγκεκριμένης χρήσης, που έχει παγίως συνδεθεί με αυτό και συγκροτεί στοιχείο της ιστορικής, κοινωνικής και πολιτιστικής του ταυτότητας. Ειδικότερα, ως «διατηρητέα χρήση» νοείται η δραστηριότητα που ασκείται σε ορισμένο ακίνητο και η οποία, λόγω της διαχρονικότητάς της, της σύνδεσής της με την τοπική παράδοση, την οικονομική και κοινωνική ζωή και λόγω της ιδιαίτερης πολιτιστικής της σημασίας, κρίνεται ότι χρήζει αυτοτελούς προστασίας, ανεξαρτήτως τυχόν μεταβολών στην κυριότητα ή στη μορφή του κτιρίου. Κατά την έννοια αυτή, η προστασία δεν εξαντλείται στη διατήρηση μόνο των αρχιτεκτονικών χαρακτηριστικών, αλλά εκτείνεται και στη διατήρηση της ίδιας της χρήσης, απαγορεύοντας ή περιορίζοντας ουσιωδώς τη μεταβολή της σε άλλη ασύμβατη λειτουργία. 

Επιπλέον, και σύμφωνα με τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας η προστασία διατηρητέων κτιρίων και παραδοσιακών συνόλων δύναται να εκτείνεται στη διατήρηση της χρήσης τους, όταν αυτή αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της φυσιογνωμίας τους.

Ειδικότερα, με αποφάσεις του Συμβουλίου της επικρατείας^[2] έχει κριθεί ότι είναι συνταγματικώς ανεκτοί περιορισμοί της ιδιοκτησίας, που επιβάλλονται για την προστασία όχι μόνο της μορφής αλλά και της λειτουργίας ενός χώρου, εφόσον αυτή συνδέεται άρρηκτα με την ιστορικότητα και την πολιτιστική του αξία. Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει δεχθεί ότι η διατήρηση της χρήσης αποτελεί θεμιτό περιορισμό του δικαιώματος ιδιοκτησίας, εφόσον δικαιολογείται από λόγους δημοσίου συμφέροντος, ιδίως δε από την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και της ιστορικής φυσιογνωμίας ορισμένων περιοχών. Εξάλλου, κατά τον χαρακτηρισμό μιας χρήσης ως διατηρητέας, δεν εξετάζεται ούτε η έκταση των οικονομικών συνεπειών, που μπορεί να προκληθούν στους ενδιαφερόμενους, ούτε η τυχόν επίδραση του χαρακτηρισμού στις νομικές σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, αφού οι κρίσιμες διατάξεις αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος, δηλαδή έννομου αγαθού, του οποίου η διαφύλαξη αποτελεί υποχρέωση της Διοίκησης κατά ρητή συνταγματική επιταγή^[3]. Συνεπώς, η «διατηρητέα χρήση» αποτελεί θεσμό που υπερβαίνει την απλή πολεοδομική ρύθμιση, εντασσόμενο στο ευρύτερο πλαίσιο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τα υλικά αλλά και τα άυλα στοιχεία, που συγκροτούν την ταυτότητα ενός τόπου.

Είναι συνταγματικά ανεκτή η προστασία χρήσης;

Με αποφάσεις του Συμβουλίου της επικρατείας^[2] έχει κριθεί ότι είναι συνταγματικώς ανεκτοί περιορισμοί της ιδιοκτησίας, που επιβάλλονται για την προστασία όχι μόνο της μορφής αλλά και της λειτουργίας ενός χώρου, εφόσον αυτή συνδέεται άρρηκτα με την ιστορικότητα και την πολιτιστική του αξία. Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας έχει δεχθεί ότι η διατήρηση της χρήσης αποτελεί θεμιτό περιορισμό του δικαιώματος ιδιοκτησίας, εφόσον δικαιολογείται από λόγους δημοσίου συμφέροντος, ιδίως δε από την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και της ιστορικής φυσιογνωμίας ορισμένων περιοχών. Εξάλλου, κατά τον χαρακτηρισμό μιας χρήσης ως διατηρητέας, δεν εξετάζεται ούτε η έκταση των οικονομικών συνεπειών, που μπορεί να προκληθούν στους ενδιαφερόμενους, ούτε η τυχόν επίδραση του χαρακτηρισμού στις νομικές σχέσεις μεταξύ ιδιωτών, αφού οι κρίσιμες διατάξεις αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση του δημοσίου συμφέροντος, δηλαδή έννομου αγαθού, του οποίου η διαφύλαξη αποτελεί υποχρέωση της Διοίκησης κατά ρητή συνταγματική επιταγή^[3]. Συνεπώς, η «διατηρητέα χρήση» αποτελεί θεσμό που υπερβαίνει την απλή πολεοδομική ρύθμιση, εντασσόμενο στο ευρύτερο πλαίσιο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τα υλικά αλλά και τα άυλα στοιχεία, που συγκροτούν την ταυτότητα ενός τόπου.

Παραδείγματα διατηρητέας χρήσης

Παρατίθενται, ενδεικτικά, κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις στις οποίες έχει κριθεί διατηρητέα η χρήση ενός ακίνητου. 
α. σύμφωνα με την υπ’ αρ. ΥΠΠΟΑ/ΔΝΣΑΚ/59237/1503/01.08.2015 (ΦΕΚ Β΄1250/6.9.2005) απόφαση του Υφυπουργού Πολιτισμού, χαρακτηρίζεται, σύμφωνα με τις διατάξεις του ν. 3028/2002, το Θερινό Θέατρο ΜΕΤΡΟΠΟΛΙΤΑΝ στη Λ. Αλεξάνδρας 16 στην Αθήνα, ως μνημείο αμιγούς θεατρικής χρήσης, διότι αποτελεί χαρακτηριστικό και τοπικό δείγμα ανοικτού θεάτρου της τελευταίας εξηκονταετίας,
β. με την υπ’ αριθμ. ΥΠΠΟ/ΔΙΝΕΣΑΚ/531/72068/15.12.2003 (ΦΕΚ Β’ 1927/2003) Απόφαση του Υπουργού Πολιτισμού, χαρακτηρίστηκε η χρήση του θεάτρου «Ολύμπια» ως συγκροτήματος με διατηρητέα χρήση, «διότι λειτούργησε για περίπου 100 χρόνια (50 με τη σημερινή μορφή του, το 2003) ως χώρος αφιερωμένος στο Λυρικό Θέατρο και ως τέτοιος παγιώθηκε στη συνείδηση της κοινωνίας, αποτελώντας αναπόσπαστο τμήμα της σύγχρονης πολιτισμικής ιστορίας του τόπου». 
γ. δυνάμει της υπ’ αριθμ. ΥΠΕΝ/ΔΝΕΠ/39784/1619 απόφασης του ΥΠΕΝ, δημοσιευθείσας στο από 13.6.2024 ΦΕΚ (αρ. φύλλου 384), ο Υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, αποφάσισε τον χαρακτηρισμό ως διατηρητέας της χρήσης «ταβέρνα» στα κτίρια επί των οδών Κλεψύδρας 5, Τριπόδων 14 και πλατείας Διογένους 4, στην περιοχή της Πλάκας του Δήμου Αθηναίων, όπου στεγάζεται η ιστορική ταβέρνα «Ο Πλάτανος», καθώς  «…αποτελεί ακόμα και σήμερα μια θρυλική ταβέρνα-μαγειρείο σε μοναδική θέση, βγάζοντας τα τραπεζάκια της σε μια πλακόστρωτη αυλή στην καρδιά της Πλάκας, όπου οι επισκέπτες τρώνε κάτω από φυλλωσιές, σαν να μεταφέρονται σε άλλη εποχή, εξασφαλίζοντας ένα μοναδικό σκηνικό. Έχει συνδέσει την ιστορία της με τον καλλιτεχνικό κόσμο και τους διανοούμενους της εποχής. Για τους λόγους αυτούς και για την διαφύλαξη της ιστορίας της (ενν. της ταβέρνας) προτείνουμε τον χαρακτηρισμό ως διατηρητέας της χρήσης της.». 

Συμπεράσματα

Από όλα δε τα ανωτέρω συνάγεται το αδιαμφησβήτητο συμπέρασμα ότι επιτρέπονται, συνταγματικά, περιορισμοί στο ατομικό δικαίωμα της ιδιοκτησίας και μάλιστα ανεξάρτητα από τις όποιες οικονομικές συνέπειες δύνανται να προκληθούν στους ενδιαφερόμενους-κυρίους ακινήτων, και ανεξάρτητα από την όποια τυχόν επίδραση του χαρακτηρισμού «διατηρητέα χρήση», στις νομικές σχέσεις μεταξύ ιδιωτών (όπως επί παραδείγματι στις σχέσεις εκμισθωτή – μισθωτή).

Από την άλλη πλευρά, ο χαρακτηρισμός της  χρήσης ενός ακινήτου ως διατηρητέας δεν πρέπει να συγχέεται με το χαρακτηρισμό του ίδιου του ακινήτου ως διατηρητέου. Ένα κτίριο χαρακτηρίζεται ως διατηρητέο όταν αναγνωρίζεται επίσημα (με πράξη του αρμόδιου διοικητικού φορέα)  η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, ιστορική, πολιτιστική ή αισθητική του αξία και, για τον λόγο αυτό, προστατεύεται από την πολιτεία μέσω αυτού του ειδικού θεσμικού πλαισίου. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν αφορά μόνο την εξωτερική μορφή του κτιρίου, αλλά συχνά επεκτείνεται σε επιμέρους μορφολογικά στοιχεία, υλικά κατασκευής ή ακόμη και στον περιβάλλοντα χώρο του. 

Κοινό στοιχείο και στις δύο περιπτώσεις είναι συχνά ο λόγος για τον οποίο μια χρήση ή ένα ακίνητο χαρακτηρίζονται ως διατηρητέα, καθώς και στις δύο περιπτώσεις,  στόχος  της διατήρησης μπορεί να είναι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και της ιστορικής μνήμης ενός τόπου, ώστε τα κτίρια που υπάρχουν σε αυτόν να συνεχίσουν να αποτελούν ζωντανά τεκμήρια της αρχιτεκτονικής και κοινωνικής ιστορίας. Παράλληλα, οποιαδήποτε επέμβαση, σε ένα διατηρητέο κτίριο υπάγεται ομοίως και σε περαιτέρω πολεοδομικούς περιορισμούς. Σε κάθε περίπτωση βέβαια γίνεται λόγος για δύο διαφορετικά ζητήματα που εγείρουν συχνά περιορισμούς στην ιδιωτική βούληση και πρωτοβουλία τα οποία δεν πρέπει να συγχέονται. 

^[1] 533/2015 ΣτΕ

^[2] ΣτΕ 3478/2000, ΣτΕ 3050/2004 και ΣτΕ 1421/2013

^[3] ΣτΕ 3986- 3987/2011, βλ. ΣτΕ 1871/2010, 4508/2009, 2557/2009, 3050/2004