Νέο Κληρονομικό Δίκαιο. Εκσυγχρονισμός με δικαιοσύνη και διαφάνεια.

Το Υπουργείο Δικαιοσύνης έχει ολοκληρώσει και προωθεί σχέδιο νόμου, που επιφέρει εκσυγχρονισμό του ελληνικού κληρονομικού δικαίου, που παραμένει ανέγγιχτο (με πολύ μικρές εξαιρέσεις) επί πάρα πολλά έτη (από το 1946). Το σχέδιο αυτό προβλέπει κατά κύριο λόγο τα εξής:

1. Αυστηρότερο έλεγχο των ιδιόγραφων διαθηκών

Η ιδιόγραφη διαθήκη (αυτή που γράφει και υπογράφει ο διαθέτης με το χέρι του) παραμένει ισχυρή. Ωστόσο, επιβάλλεται πλέον η εγχείρησή της σε συμβολαιογράφο της επιλογής του διαθέτη. Αν δεν ακολουθηθεί η διαδικασία αυτή και βρεθεί ιδιόγραφη διαθήκη μετά από καιρό (π.χ. μετά από δύο έτη) από το θάνατο του διαθέτη ή/και αν αφορά μακρινούς κληρονόμους, το νέο νομοσχέδιο προβλέπει υποχρεωτική γραφολογική πραγματογνωμοσύνη για να επιβεβαιωθεί η γνησιότητα της διαθήκης και να αποφευχθούν πλαστογραφίες και φαινόμενα συμφωνημένης μεταξύ κληρονόμων διανομής της κληρονομιαίας περιουσίας. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται σαφώς η ασφάλεια και η διαφάνεια.

2. Ενίσχυση του ποσοστού του/της επιζώντος συζύγου

Ο επιζών σύζυγος ενισχύεται ως εξής:

• Αν ο αποθανών έχει ένα τέκνο, ο σύζυγος που επιζεί θα δικαιούται πλέον το 1/3 της κληρονομιαίας περιουσίας (αντί για το ¼ που ίσχυε μέχρι τώρα).
• Αν ο αποθανών έχει περισσότερα τέκνα, τότε ο σύζυγος καλείται στο ¼ της κληρονομίας, όπως μέχρι τώρα. 
• Αν όμως δεν υπάρχουν παιδιά του αποβιώσαντος ή γονείς, ο/η σύζυγος είναι ο αποκλειστικός κληρονόμος αυτού. Στη δε κληρονομιαία περιουσία, περιέρχεται σε αυτόν, περιλαμβάνονται και η οικοσκευή, το αυτοκίνητο κ.λπ.

3. Εξίσωση του συντρόφου με σύμφωνο συμβίωσης με το/την σύζυγο 

Οι σύντροφοι που έχουν υπογράψει σύμφωνο συμβίωσης αποκτούν πλέον τα ίδια ακριβώς κληρονομικά δικαιώματα με τους συζύγους. 

4. Προστασία συντρόφου σε ελεύθερη ένωση

Ακόμη και αν δεν υπάρχει γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης μεταξύ των συντρόφων, εφόσον οι δυο σύντροφοι συμβιώνουν για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τριών (3) ετών, ο επιβιώσας σύντροφος δικαιούται να συνεχίσει να μένει στη «συντροφική» στέγη για ένα χρόνο μετά τον θάνατο του άλλου και, αν δεν υπάρχουν συγγενείς του θανόντος συντρόφου του, κληρονομεί την περιουσία του τελευταίου.

5. Αλλαγές στον υπολογισμό και τη φύση της «νόμιμης μοίρας»

Η «νόμιμη μοίρα» είναι το ποσοστό της κληρονομιαίας περιουσίας που δικαιούνται ο/η σύζυγος του θανόντος, τα τέκνα ή γονείς του, ακόμη κι αν δεν έχουν συμπεριληφθεί στη διαθήκη του. Με το ισχύον καθεστώς, το δικαίωμα αυτό είχε το χαρακτήρα εμπράγματου δικαιώματος. Η συγκεκριμένη ρύθμιση οδηγούσε την πράξη συχνά σε κατακερματισμό της ιδιοκτησίας ακινήτων και αδυναμία διαχείρισης των οικογενειακών επιχειρήσεων λόγω ανατροπής των ισορροπιών στο κεφάλαιό τους. Με το νέο σχέδιο η «νόμιμη μοίρα» μετατρέπεται χρηματική απαίτηση του δικαιούχου της έναντι των εκ διαθήκης κληρονόμων. 

6. Αλλαγές ως προς το παθητικό της κληρονομιαίας περιουσίας. 

Το συγκεκριμένο θέμα αποτελούσε το αγκάθι των κληρονομιών, κυρίως όταν οι κληρονόμοι δεν ήταν σε θέση να γνωρίζουν την ακριβή περιουσιακή κατάσταση του θανόντος. Και δεδομένου ότι η αποδοχή της κληρονομίας με το ευεργέτημα της απογραφής είναι μια διαδικασία χρονοβόρα, πολύπλοκη και ενίοτε δαπανηρή, ο μεγαλύτερος φόβος των κληρονόμων ήταν μέχρι σήμερα, μην τυχόν προκύψουν οφειλές του θανόντος, μεγαλύτερες της αξίας του ενεργητικού της περιουσίας, που κληρονομούσαν, και βρίσκονταν υπόλογοι για το παθητικό αυτό και με τα δικά τους περιουσιακά στοιχεία. Σύμφωνα δηλ. με την κοινή λαϊκή ρήση, «μην πήγαιναν για μαλλί και έβγαιναν κουρεμένοι». 

Με τις νέες προτεινόμενες ρυθμίσεις η «αδικία» αυτή αποφεύγεται πλήρως, αφού, σε κάθε περίπτωση, οι κληρονόμοι δεν θα ευθύνονται πλέον με τη δική τους περιουσία, αν δεν το επιλέξουν οι ίδιοι κατά τρόπο ρητό. Αντιθέτως, η κληρονομιαία περιουσία παραμένει ανεξάρτητη της δικής τους περιουσίας και εκκαθαρίζεται χωριστά.

7. Ο θεσμός του εκκαθαριστή της κληρονομίας

Σε περίπτωση χρεών, η εκκαθάριση της κληρονομιάς θα γίνεται από διορισμένο εκκαθαριστή (δικηγόρο), που θα προβαίνει σε ρευστοποίηση της κληρονομιαίας περιουσίας, στην ικανοποίηση των δανειστών και την απόδοση του υπολοίπου στους κληρονόμους. Μένει φυσικά να δούμε πώς ακριβώς θα ρυθμιστεί αυτή η διαδικασία και πώς θα λειτουργήσει στην πράξη, προκειμένου να μην καταντήσει μια χρονοβόρα και πολύπλοκη διαδικασία όμοια αυτής που ακολουθείται μέχρι σήμερα στις περιπτώσεις αποδοχής κληρονομίας με το ευεργέτημα της αποδοχής. 

Μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις του προτεινόμενου νομοσχεδίου είναι η εισαγωγή του θεσμού της κληρονομικής σύμβασης. Πρόκειται για συμφωνία του εν δυνάμει διαθέτη (εν ζωή) με τα πρόσωπα που επιθυμεί να τον κληρονομήσουν μετά θάνατον. Με το ισχύον καθεστώς η πρακτική αυτή παρέμενε απαγορευμένη, μολονότι τα πλεονεκτήματά της έχουν αναδειχθεί σε πολλές άλλες χώρες που την έχουν υιοθετήσει από καιρό. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι τώρα το Κληρονομικό Δίκαιο ξεκινούσε με τον κανόνα ότι «κατά τον θάνατο του προσώπου η περιουσία του ως σύνολο (κληρονομία) περιέρχεται από τον νόμο ή από διαθήκη σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)». Πλέον, ήδη από το πρώτο άρθρο του νέου Κληρονομικού Δικαίου γίνεται αναφορά και στην κληρονομική σύμβαση, αφού «η περιουσία (…) περιέρχεται από τον νόμο ή από διάταξη τελευταίας βούλησης (διαθήκη, κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου) σε ένα ή περισσότερα πρόσωπα (κληρονόμοι)». Η κληρονομική σύμβαση θα είναι δεσμευτική για όλα τα μέρη. Ακόμη και ο διαθέτης δεν θα έχει δυνατότητα μονομερούς ανάκλησης, αν δεν προκύψει κάποιο σοβαρό παράπτωμα από πλευράς του ορισθέντος κληρονόμου. Φυσικά ως σύμβαση και η κληρονομική σύμβαση θα δύναται να αμφισβητηθεί και ακυρωθεί δικαστικά για τους λόγους που προβλέπονται από το νόμο, όπως π.χ. πλάνη, απάτη ή απειλή.

8. Θεσμός των κληρονομικών συμβάσεων

Μεταξύ των καινοτομιών που εισάγει ο θεσμός της κληρονομικής σύμβασης είναι και οι εξής: 

• περισσότερα πρόσωπα μπορούν να διαθέσουν από κοινού την περιουσία τους,
• ο κληρονομούμενος έχει δικαίωμα να επιλέξει το εφαρμοστέο δίκαιο της σύμβασης
• θα μπορεί κάποιος να ορίζεται κληρονόμος με αντάλλαγμα, εφόσον συναινεί να παράσχει το συγκεκριμένο αντάλλαγμα στον κληρονομούμενο. Και αν δεν είναι συνεπής στη δέσμευσή του, τότε ο κληρονομούμενος μπορεί να υπαναχωρήσει από τη σύμβαση.
• Μέσω της κληρονομικής σύμβασης νομιμοποιείται πλέον και η συνδιαθήκη! Δηλ. η διαθήκη που μπορούν να υπογράψουν περισσότερα άτομα μαζί. Εφόσον προκύψει ότι οι συνδιαθέτες είχαν κοινή βούληση δέσμευσης, η συνδιαθήκη θα μπορεί να ισχύει ως κληρονομική σύμβαση.

9. Διαθήκες προσώπων που νοσηλεύονται σε νοσοκομεία ή θεραπευτήρια και ορίζουν ως κληρονόμους τους γιατρούς, νοσηλευτές και διοικητές.

Για τις περιπτώσεις αυτές το νέο νομοσχέδιο προβλέπει ότι «Ιδιόγραφη διαθήκη η οποία καταρτίζεται από πρόσωπα που περιθάλπονται σε νοσοκομεία και άλλα θεραπευτήρια κατά τη διάρκεια της περίθαλψής τους ή εντός τριών μηνών από την για οποιονδήποτε λόγο διακοπή της, είναι άκυρη κατά το μέρος που με αυτή καταλείπονται περιουσιακά στοιχεία σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα στα οποία ανήκουν τα θεραπευτήρια αυτά ή τα οποία τα διοικούν ή απασχολούνται με οποιαδήποτε σχέση με αυτά, εκτός αν πρόκειται για πρόσωπα που καλούνται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή (σ.σ. συγγενείς)»

10. Κατάργηση της αίρεσης χηρείας.

Όσο και αν αυτό μας ξενίζει, ακόμη μέχρι σήμερα επιβιώνει διάταξη του Αστικού Κώδικα σύμφωνα με την οποία κάποια μπορούσε να αφήσει την περιουσία της στο σύζυγό της, με την προϋπόθεση αυτός να μην ξαναπαντρευτεί. Με το νέο νομοσχέδιο αυτή καταργείται. 

11. Κατάρτιση έκτακτης διαθήκης σε κατάσταση ανάγκης.

Η πρόβλεψη για την κατάρτιση τέτοιας διαθήκης επεκτείνεται από τις περιπτώσεις ταξιδίων στη θάλασσας με ελληνικά πλοία σε όλες τις περιπτώσεις, που κάποιος διατρέχει άμεσο κίνδυνο θανάτου.